Zamknij

Stan klęski żywiołowej. Co on oznacza?

06.05.2020 14:14
Stan klęski żywiołowej. Co to oznacza? Jakie odszkodowania?
fot. aslysun/Shutterstock (ilustracyjne)

Jedną z opcji, która może zakończyć spór o datę i formę wyborów, jest wprowadzenie stanu klęski żywiołowej. Kto podejmuje decyzję w tej sprawie i jakie to może rodzić konsekwencje?

Stan klęski żywiołowej coraz częściej pojawia się na ustach polityków. Najpierw opozycji, która w jego wprowadzeniu widzi lekarstwo na kryzys wokół daty wyborów prezydenckich, a potem PiS-u, mierzącego się z problemem pewnego poparcia po wolcie Jarosława Gowina i części polityków Porozumienia w sprawie głosowania korespondencyjnego.

Pierwsze sugestie o wprowadzeniu stanu klęski żywiołowej (lub wyjątkowego) pojawiły się już w połowie marca, kiedy liczba zakażeń wirusem SARS-CoV-2 była znacznie mniejsza niż obecnie. Z czym wiąże się wprowadzenie stanu klęski żywiołowej i jakie mogą być jego konsekwencje?

Stan klęski żywiołowej. Co to jest?

Konstytucja RP z 1997 roku w rozdziale XI opisuje stany nadzwyczajne - sytuacje, w których czasowo władza wykonawcza (w porozumieniu z ustawodawczą) może zawiesić cześć praw obywatelskich i przejąć uprawnienia innych instytucji. Chodzi o stan wojenny, wyjątkowy oraz klęski żywiołowej. Ten ostatni jest najlżejszym z trzech stanów nadzwyczajnych zapisanych w konstytucji. 

Zobacz także

"W czasie stanu nadzwyczajnego nie mogą być zmienione: Konstytucja, ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej oraz ustawy o stanach nadzwyczajnych" - mówi punkt 6 art. 228 konstytucji RP. To kluczowe zdanie w kontekście dyskusji o dacie i formie wyborów prezydenckich. Ustawa zasadnicza jasno stanowi, że zasady wyboru głowy państwa nie mogą się zmienić podczas trwania jednego ze stanów nadzwyczajnych, w tym klęski żywiołowej.

Również w okresie od 90 dni od zakończenia stanu nadzwyczajnego nie mogą zmienić się organy władzy administracji centralnej, w tym prezydent. Jego kadencja ulega automatycznemu przedłużeniu o co najmniej trzy miesiące.

Definicję stanu klęski żywiołowej zawarto w art. 232 konstytucji: "W celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu ich usunięcia Rada Ministrów może wprowadzić na czas oznaczony, nie dłuższy niż 30 dni, stan klęski żywiołowej na części albo na całym terytorium państwa. Przedłużenie tego stanu może nastąpić za zgodą Sejmu".

Szczegóły stanu klęski żywiołowej określa ustawa z 2002 roku. Wprowadzono w niej następującą definicję klęski żywiołowej (art. 3 ust. 1): "Rozumie się przez to katastrofę naturalną lub awarię techniczną, których skutki zagrażają życiu lub zdrowiu dużej liczby osób, mieniu w wielkich rozmiarach albo środowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych środków, we współdziałaniu różnych organów i instytucji oraz specjalistycznych służb i formacji działających pod jednolitym kierownictwem".

Pomimo że nie pada w definicji słowo "pandemia" lub "epidemia", to jednak można przyjąć wykładnię o włączeniu do tego katalogu walkę z koronawirusem. Zwłaszcza, ze w tej samej ustawie za katastrofę naturalną została uznana "choroba roślin lub zwierząt albo choroba zakaźna ludzi".

Zobacz także

Stan klęski żywiołowej. Kto ogłasza i ile trwa?

Ustawa z 2002 roku jasno określa, że ten stan nadzwyczajny może być wprowadzony na maksymalnie 30 dni na terenie całego kraju lub wybranej części.

Decyzję o wprowadzeniu stanu klęski żywiołowej podejmuje z własnej inicjatywy Rada Ministrów lub wojewoda w drodze rozporządzenia. Co ważne - rząd nie potrzebuje zgody ani parlamentu i prezydenta. to oznacza, że gabinet Mateusza Morawieckiego może ogłosić stan klęski żywiołowej w każdej chwili, nie patrząc na inne władze wykonawcze i ustawodawcze. Dopiero przedłużenie stanu klęski żywiołowej wymaga zgody Sejmu.

Po ogłoszeniu stan klęski żywiołowej, walkę ze skutkami katastrofy naturalnej przejmuje minister spraw wewnętrznych i administracji lub inny członek rządu wskazany przez premiera.

Stan klęski żywiołowej. Jakie ograniczenia?

Wprowadzenie stanu klęski żywiołowym daje rządzącym możliwość wprowadzenia szeregu ograniczeń. Zapisano je w ustawie z 2002 roku, a wśród nich:

  • zawieszenie działalności określonych przedsiębiorców,
  • nakaz lub zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju,
  • nakaz pracodawcy oddelegowania pracowników do dyspozycji organu kierującego działaniami prowadzonymi w celu zapobieżenia skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięcia,
  • całkowita lub częściowa reglamentacja zaopatrzenia w określonego rodzaju artykuły,
  • zakaz okresowego podwyższania cen na towary lub usługi określonego rodzaju,
  • nakaz stosowania cen ustalonych na towary lub usługi mające podstawowe znaczenie dla kosztów utrzymania konsumentów,
  • obowiązek poddania się badaniom lekarskim, leczeniu, szczepieniom ochronnym oraz stosowaniu innych środków profilaktycznych i zabiegów, niezbędnych do zwalczania chorób zakaźnych oraz skutków skażeń chemicznych i promieniotwórczych,
  • obowiązek poddania się kwarantannie,
  • obowiązek stosowania środków ochrony roślin lub innych środków zapobiegawczych niezbędnych do zwalczania organizmów szkodliwych dla ludzi, zwierząt lub roślin,
  • obowiązek opróżnienia lub zabezpieczenia lokali mieszkalnych bądź innych pomieszczeń,
  • nakaz ewakuacji w ustalonym czasie z określonych miejsc, obszarów i obiektów,
  • nakaz lub zakazie przebywania w określonych miejscach i obiektach oraz na określonych obszarach,
  • zakaz organizowania lub przeprowadzania imprez masowych,
  • nakaz lub zakazie określonego sposobu przemieszczania się,
  • nakaz wykorzystania, bez zgody właściciela lub innej osoby uprawnionej, nieruchomości i rzeczy ruchomych,
  • zakaz prowadzenia strajku w odniesieniu do określonych kategorii pracowników lub w określonych dziedzinach,
  • ograniczenia lub odstąpienie od określonych zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, jednakże niepowodującym bezpośredniego narażenia życia lub zdrowia pracownika,
  • wykonywanie świadczeń osobistych i rzeczowych.

Co ważne - w tym katalogu nie ma innych ograniczeń, jak cenzura prewencyjna mediów czy korespondencji, co zakłada stan wyjątkowy. Osoby nie poddające się zakazom i nakazom podczas stanu klęski żywiołowej może spotkać kara lub grzywna. 

Sporą część ograniczeń, jak zakaz zgromadzeń czy kwarantanna, zostały już wprowadzone przez rząd Mateusza Morawieckiego. Jednak w drodze stanu zagrożenia epidemicznego i stanu epidemii - żaden z nich nie jest zapisany w konstytucji i nie może być traktowany jako stan nadzwyczajny. Nie wymaga on również przesunięcia daty wyborów czy przedłużenia kadencji prezydenta, na czym zależy partii rządzącej. 

Stan klęski żywiołowej. Odszkodowania

Ustawa o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela z 2002 roku w art. 2 stwierdza, że w przypadku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego (stan klęski żywiołowej jest jednym z takich stanów), "każdemu, kto poniósł stratę majątkową w następstwie ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu nadzwyczajnego, służy roszczenie o odszkodowanie".

Osoby fizyczne, jak i prawne, po wprowadzeniu stanu klęski żywiołowej mogą domagać się od państwa wypłaty odszkodowań za poniesione straty materialne. Co ważne, nie dotyczy to ewentualnych korzyści. Zdaniem części konstytucjonalistów i innych ekspertów właśnie fakt wypłaty odszkodowań powoduje, że rząd PiS-u nie decyduje się na wprowadzenie stanu klęski żywiołowej podczas pandemii koronawirusa.

RadioZET.pl